به گزارش مفدا-جهرم،

انگیزۀ احسان و نیکوکاری

احسان و نیکوکاری از جمله مفاهیم ارزشمندی است که در آموزه‌های دینی، به خصوص قرآن کریم مورد توجه ویژه‌ای قرارگرفته است. از آن‌جایی که این آموزه ارزشمند در عرصه‌های فردی، اجتماعی، فرهنگی، معنوی و… کارکردهای زیادی دارد، نیکوکاران واقعی را به سوی خود جذب و آثار گران‌قدری را به بار آورده است که مجال بیان آن نیست.

صدقه، احسان، نیکوکاری

باید اجازه دهیم فرزندان، هرکدام از نمونه‌های امور خیریه را که دوست می‌دارند، نسبت به انجام آن اقدام نمایند. لذا مربیان مهدهای کودک، مادران و پدران، باید در بکارگیریِ شیوه‌های نیکوکاری در جامعه، حتماً فرزندان را دخالت دهند. انجام فعل صدقه، در موقعیت‌های اجتماعی، مثل انداختن پول در صندوق صدقات، درصورتی که فرزندان حضور داشته باشند، بهتر است که توسط آن‌ها انجام بگیرد. مهدهای کودک، با مساعدتِ خانواده، از کودکانِ یتیم و بی سرپرست، دستگیری کنند و فرزندان، از خردسالی، در این امور، مشارکت کنند و برای مثال؛ به خواست خودشان، بعضی از اسباب بازی‌هایشان را هدیه کنند و توسط بزرگ‌ترها، مورد تشویق قرار بگیرند. احسان و نیکوکاری در مهدکودک نیز امکان پذیر است، کودکان از داشته ها، فرصت ها و امکانات خود، در صورتی که چیزی را به دوستشان هدیه کردند، مدیریت مهدکودک و مربیان، برای چنین اقدامی از سوی کودکان، به ویژه در مراسم صبحگاهی، آنها را مورد تشویق قرار دهند.

جایگاه و مفهوم احسان و نیکوکاری

نیکوکاری از نظر عرف و عقل و شرع امری پسندیده است و از اهمیت و جایگاه بلندی در رفتارهای اجتماعی برخوردار است. از نظر قرآن یکی از مهم‌ترین ابزارهای تکاملی بشر به شمار می‌رود و موجب می‌شود تا انسان به جایگاهی برسد که شایسته مقام انسانیت، کرامت و شرافت اوست که به عنوان اشرف مخلوقات انتخاب و به کائنات معرفی شده است.
از آن‌جایی که بشر دوست دارد تا به هر شکلی شده برای خود در جامعه احترام کسب کند و از جایگاه و اعتبار اجتماعی خاص و درخوری برخوردار گردد و هم به سبب گرایش طبیعی به کمال و دوری از نقص، احسان را راهی به سوی کمال و دوری از نقص بر می شمارد و به احسان به عنوان یکی از آسان‌ترین و مهم‌ترین ابزارهای دست‌یابی به آن می‌نگرد، بر این اساس به احسان و نیکوکاری وکارهای پسندیده رو می‌آورد.
با این‌همه برای ترغیب و تشویق مردم به احسان و نیکوکاری، خداوند در آیات بسیاری با بیان آثار و نقش آن در زندگی دنیوی و اخروی بشر و همچنین پاداش‌هایی که برای آن در نظر گرفته می‌شود، می‌کوشد تا راه و روش مردم را به این سو گرایش دهد.

آثار اجتماعی نیکوکاری

نباید صاحبان ثروت و نعمت درباره خویشاوندان خود و در حق مسکینان و مهاجران راه خدا از بخشش و انفاق کوتاهی کنند، بلکه باید با خَلقْ عفو و صلح پیشه کنند و از بدی‌ها آسان درگذرند. آیا دوست نمی‌دارید که خدا هم در حق شما مغفرت و احسان کند که خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.
بدین ترتیب مفهوم آن گستره وسیعی را در بر می‌گیرد. نیکی ریشه درسرشت و فطرت الهی آدمی دارد. نیکوکاری بهره‌ای ماندنی و غنیمتی پایدار است. نیکی به دیگران اصل و محور همه خوبی‌هاست. دژ استوار و زکات نعمت‌هاست. بالاترین زراعت و سودآورترین سرمایه که ضرر در آن راه ندارد، لبیک گفتن به نیروی ذاتی و درونی است؛ زیرا تمایل به خوبی و انجام دادن کارهای نیک از جمله ویژگی‌هایی است که خداوند حکیم در نهاد انسان قرار داده است. نیکی کردن پاسخ گفتن به ندای «اللّه» است؛ خداوندی که هیچ عملی را بی‌جواب نمی‌گذارد و بارها نیکوکاران را وعده داده است که پاداش نیکی را در دنیا و آخرت ضایع نمی‌کند.
احسان مانند نیروی مغناطیسی است که جاذبه قوی آن، سرسخت‌ترین انسان‌ها را به سمت خود می‌کشاند. نیکی بواسطه نیروی خارق‌العاده‌اش، نور صفا و صمیمیّت را بر قلب‌های تیره و تار می‌تاباند. دل‌های سخت و سنگی در آسیاب مهر و مودت نیکوکاری خرد می‌شوند. احسان، پیوند دوستی و رفاقت را مستحکم می‌سازد و علایق و وابستگی‌های عاطفی را پررنگ‌تر می‌کند.

الاِحْسانُ مَحَبّةٌ: احسان و نیکی محبت است.

 احسان در اشکال مختلفی از قبیل انعام، انفاق، صدقه، وقف، اطعام، یتیم نوازی و رسیدگی به فقرا و درماندگان تجلی پیدا می‌کند. در نظر شرع و عرف، آنچه در مقابل شرّ و بدی است نیکی و خیر به شمار می‌آید و انجام دهنده آن عمل نیک، نیکوکار خوانده می‌شود.

الاِحْسانُ رَأسُ الْفَضْلِ: احسان اساس فضیلت و خوبی‌هاست.

خداوند، خود معدن احسان و بخشش است و عالم تجلّیگاه احسان اوست. هرچه را قابلیت وجود داشته باشد به فضل خودش، در نیکوترین شکل می‌آفریند. پروردگار بزرگ، انسان را بر دیگر موجودات برتری داد و در احسان به او نسبت به دیگر مخلوقاتش سبقت گرفت؛ خداوندی که نعمتش را با کرم و بخشش خود آغاز می‌کند و اشتباهات بندگان را با بزرگواری می‌بخشاید. انسان را با یادآوری احسان خودش، به این امر مهم تشویق کرده است؛ آن‌جا که می‌فرماید: «احسان کن همان‌گونه که خداوند بر تو احسان کرد»

کمک به همنوع از اصول اساسی دین مبین اسلام است که همچنان که خداوند در سوره مبارکه” انسان” آیه ۸ و ۹ می فرماید: «و به دوستی خدا به فقیر و اسیر و طفل یتیم  طعام  می دهند و گویند ما فقط برای رضای خدا به شما طعام می دهیم و از شما هیچ پاداش و سپاسی نمی طلبیم.»

در برخی از آیات بدون تعیین مصادیق نیکی، به نیکی کردن به دیگر (معنای دیگر از احسان) دستور و سفارش می دهد. (نساء آیه ۳۶؛ انعام آیه ۱۵۱؛ قصص آیه ۷۷)..

در عوض احسان، باید احسان کرد و قدردانی و تشکر به جا آورد. این کار، میل و رغبت نیکوکار را افزایش می‌دهد و انگیزه احسان را در وی قوی می‌سازد تا به کارهای نیک بیشتر مبادرت ورزد. نیکوکار، در انجام دادن عمل خیر، سستی به خود راه نمی‌دهد؛ بلکه در انجام دادن آن مشتاق و حریص است. با ذوق، علاقه و انگیزه قوی بر کارهای خیر و ثواب سبقت می‌گیرد و در راه آن ثابت‌قدم است. او فروتن است و کارهای خیر او رنگ و عطر خدایی دارد و هرگز با ریا و تظاهر عمل نیک خود را باطل نمی‌کند. پیوسته در خفا احسان می‌کند تا نیازمند را شرمنده و حقیر نسازد.

در کشور ما «نهاد وقف» از مصادیق بارز احسان و نیکوکاری است که  هم از نظر چهره عبادی و قصد تقرب در آن و هم از جهت اقتصادی، اهمیت فراوانی دارد؛ چندان که می‌توان گفت در طول تاریخ یکی از وسایل عمومی شدن مالکیت خصوصی، توزیع عادلانه ثروت و حفظ میراث فرهنگی و شعائر مذهبی بوده است.

از آنجاکه این عمل در سرشت بشریت تنیده شده، در سراسر دنیا افراد نیکوکار به صورت مستقل یا در قالب NGO های کوچک وبزرگ فعالیت دارند. برای این افراد ملیت، قوم و نژاد مفهومی ندارد. سازمان های بزرگی از جمله یونیسف، FAO  کمک‌های بشر دوستانه خود را به اقصی نقاط جهان ارسال می‌کنند.

آثار انقلاب اسلامی بر نیکوکاری

در کشور ما نیز با پیروزی انقلاب اسلامی حمایت از نیازمندان در صدر برنامه‌ها قرار گرفت. در این راستا در ۱۴ اسفندماه ۱۳۵۷ هجری شمسی با صدور فرمان امام خمینی (ره) کمیته امداد تشکیل شد. این نهاد برای ایجاد رفاه و برقراری تسهیلاتی در امر کمک رسانی به محرومان جامعه دایر شد و به منظور کمک به خانواده‌های محروم به‌خصوص برای خودکفا کردن آنها تاسیس شد. کمیته امداد از بزرگترین نهادهای تامین اجتماعی است و در خدمت گروه‌های آسیب پذیر جامعه قرار دارد. این نهاد اکنون به نام کمیته امداد امام خمینی مشغول فعالیت است.
قابل ذکر است که از چهاردهم تا بیست و یکم اسفندماه به نام هفته نیکوکاری نامگذاری شده است. برگزاری این هفته به منظور جذب کمک‌ها و هدایای مردم به خانواده‌های محروم و نیازمند است که جمع‌آوری و توزیع آن توسط کمیته امداد صورت می‌گیرد.
در سال‌های اخیر شاهد فعالیت گروه‌های خیریه دیگری نیز در سطح کشور بوده‌ایم، مراکزی چون صندوق حضرت امیرالمومنین، صندوق حضرت رسول اکرم، سازمان خیریه حضرت فاطمه زهرا، صندوق صاحب الزمان و غیره. البته برخی از این سازمان‌ها در کنار جلب حمایت‌های مردمی در قالب صدقه و دریافت احسان و نذورات به فعالیت‌های دیگری نیز می‌پردازند. پرداخت وام‌های قرض الحسنه ازدواج، اشتغال، تقبل کفالت ایتام، تقبل هزینه‌های درمان، تحصیل افراد بی بضاعت و غیره از جمله اموری است که در شرح وظایف این گروه‌ها قرار گرفته است.
رسانه‌ها می‌توانند نقش به سزایی در ایجاد روحیه احسان و نیکو کاری در جامعه ایفا کنند.

” همبستگی و وفاق ملّی به عنوان پدیده‌ای اجتماعی، از لوازم و نتایج قطعی و حتمی توسعه همه جانبه و امنیت ملّی است. در مجموع، کار رسانه‌ها در حفظ و تحکیم وفاق ملّی، افزایش مشارکت، رقابت و پویایی شهروندان، درونی و نهادی کردن نظام ارزشی و باورهای اعتقادی و معرفی ساز و کارهای حل و فصل تعارض‌ها و چندگانگی‌های فرهنگی و اجتماعی است. ”
رسانه‌ها قدرت آن را دارند که با تقویت همبستگی در بین مردم و ایجاد هماهنگی میان بخش‌های مختلف جامعه به نوعی یک همدلی ملی ایجاد کنند، به عنوان مثال در همین ارتباط می‌توان به نقش صدا و سیما در ایجاد این همدلی دربین آحاد مردم جامعه در برگزاری هرچه باشکوه‌تر جشن نیکوکاری و تشویق مردم به احسان و نیکو کاری اشاره کرد.

شاید این سوال برای شما هم پیش بیاید که مصادیق نیکوکاری را در کجا می‌توان یافت. به سادگی می‌توان گفت که ایمان به خدا، به پیامبر (ص)، قرآن کریم و معاد، تقوا و تحمل سختی‌ها و مشکلات، عفو و گذشت، محبت و دوستی اهل بیت (ع)، خیرخواهی و اصلاح، اجتناب از فساد، فحشا و گناهان کبیره، استغفار در سحرگاهان، پرداخت زکات، پرداخت کالاو هدیه مناسب برای زن مطلقه، انفاق و بخشش در راه خدا، تامین نیازمندان و محرومان، رفتار شایسته با پدر و مادر و... از مصادیق احسان و نیکوکاری است که در قرآن کریم به آن اشاره شده است.

دوستی و صمیمیت
احسان و نیکوکاری باعث ایجاد دوستی و صمیمت بین افراد جامعه می‌شود. هرگاه انسان‌های نیکوکار با ایثار و فداکاری خود به یاری انسان های مظلوم و مستضعف شتافته و با کمک های مادی و عاطفی خود، زندگی آنان را تا حدودی سر و سامان داده، از حالت بحرانی نجات دهند، آنان نیز نه تنها احسان و نیکوکاری افراد خیر را فراموش نمی‌کنند؛ بلکه در ادامه زندگی، سعی خواهند نمود تا به نوعی جبران نموده و احسان و نیکوکاری دیگران را به بهترین شکل، پاسخ دهند.
خدای متعال درباره روش‌های تاثیرگذار در امر تبلیغ می‌فرماید: «ولاتستوی الحسنه ولاالسیئه ادفع بالتی هی احسن فاذا الذی بینک و بینه عداوه کانه ولی حمیم؛ هرگز نیکی و بدی یکسان نیست؛ بدی را با نیکی دفع کن! ناگاه [خواهی دید] همان کس که میان تو و او دشمنی است، گویی دوستی گرم و صمیمی است». اگر برخورد نیک و شایسته در امر تبلیغ دین، در برابر دشمنان و مخالفان، دوستی و صمیمت را به دنبال دارد، احسان و نیکوکاری در امور مادی و عاطفی به طور قطع، دوستی و صمیمیت بیشتر و عمیق‌تری را به همراه خواهد داشت و این یک امر بدیهی و واقعیت انکارناپذیر است که در زندگی روزمره مشاهده می‌شود.

خیر و سعادت دنیوی
از جمله آثار ارزشمند احسان و نیکوکاری، اجر و پاداشی است که در دنیا، نصیب انسان‌های خیر می‌شود. در واقع خدای سبحان به نوعی اعمال و رفتار خوب و شایسته نیکوکاران را در همین دنیا، مورد لطف و عنایت قرار داده و جبران می‌نماید به قول معروف:
تو نیکی می‌کن و در دجله انداز / که ایزد در بیابانت دهد باز
خدای سبحان در مورد اجر و پاداش دنیوی احسان و نیکوکاری می‌فرماید: «فئاتهم الله ثواب الدنیا و حسن ثواب الاخره و الله یحب المحسنین؛ خداوند پاداش این جهان، و پاداش نیک آن جهان را به آنها داد و خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد.»
در آیه دیگری می‌فرماید: «وقیل للذین اتقوا ماذا انزل ربکم قالوا خیرا للذین احسنوا فی هذه الدنیا حسنه و لدار الاخره خیر و لنعم دارالمتقین؛ و هنگامی که به پرهیزگاران گفته می‌شد: پروردگار شما چه نازل کرده است؟ می‌گفتند: خیر [وسعادت] برای کسانی که نیکی کردند در این دنیا نیکی است و سرای آخرت از آن هم بهتر است و چه خوب است سرای پرهیزکاران.»
در کلامی که از حضرت موسی بن جعفر (ع) نقل شده است، می‌خوانیم: «در بنی اسرائیل مرد صالحی بود که زن نیکوکاری داشت. آن مرد شبی خواب دید که شخصی به او می‌گوید: خداوند فلان مقدار عمر برای تو مقدر کرده است که نصف آن در رفاه و آسایش هستی و نصف دیگر در مضیقه و تنگدستی، هر کدام از دو نصف را می‌خواهی، اول انتخاب کن! مرد جواب داد: من زن خوبی دارم که شریک زندگی ام است، با او مشورت می‌کنم. بار دیگر نزد من بیا تا به تو خبر دهم کدام نصف را اول اختیار کرده ام. صبح جریان خوابش را با همسرش در میان گذاشت و از او مشورت خواست. همسرش در جواب گفت: اول نصف رفاه و آسایش را برگزین، شاید خداوند بر ما رحم کند و در نصف دیگر نیز نعمتش را از ما قطع نکند. شب دوم فرا رسید بار دیگر آن شخص به خوابش آمد، آن مرد در جواب گفت: من نصف اول عمر در رفاه و آسایش را انتخاب کردم. بعد از آن رویا، دنیا از هر طرف به او رو آورد. چون نعمت های الهی، نزد او فراوان و آشکار شد، همسرش به او گفت: خویشان و همسایگان خود را و همچنین افراد محتاج را کمک کن! آن مرد به توصیه همسرش عمل نمود. نصف تعیین شده از عمر او در کمال رفاه و آسایش گذشت سپس از نصف هم گذشت و همچنان وضع مالی او خوب بود. برای سومین بار، همان شخص در عالم رویا نزد او آمده گفت: نیکی و احسان تو باعث شد خداوند به تو پاداش مرحمت فرماید و تا آخر عمر در نعمت و رفاه به سر خواهی برد.»

تعدیل اقتصادی
بخش قابل ملاحظه‌ای از جرم و جنایت، ناشی از فقر و تنگدستی است؛ چرا که فقر و تنگ دستی، به دین و ایمان انسان لطمه می‌زند، عقل را از کار انداخته، قوت و قدرت تشخیص درست را از او می‌گیرد و باعث کدورت و دشمنی می‌شود. امام علی (ع) خطاب به فرزندش می‌فرماید «ای فرزندم! من از تهی دستی بر تو هراسانم. از فقر به خدا پناه ببر؛ چرا که فقر، دین انسان را ناقص و عقل را سرگردان می‌کند و عامل دشمنی است.»
احسان و نیکوکاری، اگر به صورت یک فرهنگ، جلوه نموده و در بین اقشار مختلف جامعه، توسعه و گسترش پیدا کند، به طور قطع، بخش عمده‌ای از مشکلات جامعه را که زایده فقر و محرومیت است، از بین برده و ریشه کن می‌سازد.
آنچه از آموزه‌های دینی استفاده می‌شود، این است که بین احسان و نیکوکاری و نجات جامعه از فقر و فلاکت، رابطه تنگاتنگی وجود دارد؛ لذا در قرآن کریم می‌خوانیم: «و انفقوا فی سبیل الله و لاتلقوا بایدیکم الی التهلکه و احسنوا ان الله یحب المحسنین؛ و در راه خدا، انفاق کنید و] با ترک انفاق [خود را به دست خود، به هلاکت نیندازید و نیکی کنید که خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد.»
انفاق به طور کلی سبب نجات از مفاسد کشنده اجتماعی می‌شود. اگر انفاق به فراموشی سپرده شود و ثروت‌ها در دست گروهی معدود جمع گردد و در برابر آنان، اکثریتی محروم و بینوا وجود داشته باشد، دیری نخواهد گذشت که انفجار عظیمی در جامعه به وجود آمده، اموال و دارایی ثروتمندان نیز در آتش آن خواهد سوخت. بنابراین، انفاق، قبل از آن که به حال محرومان، مفید باشد، به نفع ثروتمندان خواهد بود؛ زیرا تعدیل ثروت حافظ ثروت است.
پیامبر اکرم (ص) در جمله کوتاهی به این حقیقت اشاره نموده، می‌فرماید: «اموال خویش را با دادن زکات حفظ کنید.» و به تعبیر بعضی از مفسران، خودداری از انفاق فی سبیل الله، هم سبب مرگ روح انسانی به خاطر بخل خواهد شد و هم باعث مرگ جامعه به خاطر عجز و ناتوانی، مخصوصا در نظامی‌همچون نظام اسلام که بر نیکوکاری بنا شده است.

آمرزش گناهان
همه انسان‌ها به جز انبیا و اولیای الهی در زندگی خود دچار خطا و لغزش شده، گناهان کوچک و بزرگی را مرتکب می‌شوند. از جمله ابزاری که باعث می‌شود انسان آثار گناه و خطاهایش از بین برود و حتی آن را تبدیل به حسنات نماید، احسان و نیکوکاری در حق بندگان خدا و خدمت به مخلوقات الهی است. خدای سبحان در سوره هود می‌فرماید: «و اقم الصلوه طرفی النهار و زلفا من الیل ان الحسنات یذهبن السیئات ذلک ذکری للذکرین؛ در دو طرف روز و اوایل شب، نماز را برپا دار؛ چرا که حسنات، سیئات و آثار آنها را از بین می‌برد. این تذکری است برای کسانی که اهل ذکر هستند».
در جای دیگری می‌فرماید: «لهم ما یشاءون عند ربهم ذلک جزاء المحسنین، لیکفر الله عنهم اسوا الذی عملوا و یجزیهم اجرهم باحسن الذی کانوا یعملون»؛ آنچه بخواهند نزد پروردگارشان برای آنان موجود است و این است جزای نیکوکاران تا خداوند بدترین اعمالی را که انجام داده‌اند، [در سایه ایمان و صداقت آنها] بیامرزد و آنها را به بهترین اعمالی که انجام می‌دادند، پاداش دهد.

آرامش روحی
یکی دیگر از آثار ارزشمند احسان و نیکوکاری، آرامش روحی است. این کلام الهی است که می‌فرماید: «الذین ینفقون امولهم بالیل و النهار سرا و علانیه فلهم اجرهم عند ربهم و لاخوف علیهم ولاهم یحزنون؛ آنها که اموال خود را شب و روز، پنهان و آشکار، انفاق می‌کنند، مزدشان نزد پروردگارشان است؛ نه ترسی بر آنهاست و نه غمگین می‌شوند.»
در آیه دیگر می‌خوانیم: «من جاء بالحسنه فله خیر منها و هم من فزع یومئذ ءامنون؛ کسانی که کار نیکی انجام دهند، پاداشی بهتر از آن خواهند داشت و آنان از وحشت آن روز در امان اند». از آیات یاد شده به خوبی می‌توان نتیجه گرفت که احسان و نیکوکاری از جمله اعمالی است که آرامش روحی و روانی در دنیا و امنیت کامل در آخرت را به دنبال دارد. چه سعادتی بالاتر از آن است که انسان در دنیا اضطراب و دلهره را از خود دور سازد و از وحشت جانکاه قیامت نیز در امان باشد.

محبوبیت نزد خداوند
احسان و نیکوکاری، باعث محبوبیت انسان نزد خدای سبحان می‌شود. جدای از تعابیر دیگری که درباره انسان های نیکوکار در قرآن کریم وارد شده، جمله زیبای «الله یحب المحسنین» پنج بار در آیات قرآن کریم، تکرار شده است که بیانگر جایگاه و ارزش احسان و نیکوکاری در پیشگاه خداوند می‌باشد. موارد یاد شده، بخشی از آثار احسان و نیکوکاری است که در آیات قرآن کریم به آن اشاره شده است.